Naschokken in Groningen

Gedurende zestig jaar was Groningen een pijler van de Nederlandse economie én het epicentrum van een langzaam escalerende ramp. Sinds de start van de gaswinning in 1963 veroorzaakte de gaswinning meer dan 1.600 aardbevingen, die tienduizenden huizen beschadigde en inwoners achterlieten met financiële zorgen, gevoelens van onveiligheid en langdurige psychische klachten.

In 2023 concludeerde een parlementaire enquête naar de gaswinning in Groningen dat de staat en de oliebedrijven structureel economische belangen boven veiligheid hadden gesteld. Er werd gesproken van een “ereschuld” aan de Groningers. Een jaar later werd de sluiting van het gasveld definitief vastgelegd per wet.

Maar in plaats van verantwoordelijkheid te nemen, kozen Shell en ExxonMobil voor juridische tegenactie door beroep te doen op het systeem van investeerder-staat geschillenbeslechting (ISDS). Dit is een omstreden mechanisme waarmee buitenlandse investeerders staten kunnen aanklagen in besloten arbitragezaken wanneer zij menen dat overheidsbeleid hun winst schaadt.

Juridische aanvallen op de uitfasering van gaswinning en aansprakelijkheid

Tussen 2022 en 2024 startten Shell en ExxonMobil – samen met hun joint venture NAM, die het gasveld exploiteerde – vier deels overlappende arbitrageprocedures, waaronder:

• Twee zaken van NAM bij het Nederlands Arbitrage Instituut (NAI) over heffingen voor schadevergoeding en versterking van woningen;
• Een aparte NAI-zaak van Shell en ExxonMobil over de voorwaarden van de afbouw van de gaswinning;
• Een ECT-arbitrage van ExxonMobil via een Belgische dochteronderneming – een constructie die in strijd is met het EU-recht volgens het Komstroy-arrest van het Europees Hof van Justitie.

De bedrijven claimen recht te hebben op compensatie voor misgelopen toekomstige winsten en betwisten hun financiële verantwoordelijkheid voor herstelkosten. Dit terwijl ze samen bijna €65 miljard verdienden aan de gaswinning in Groningen. De Nederlandse overheid heeft inmiddels €22 miljard toegezegd voor het lange termijn herstel van de regio onder de naam Nij Begun – een plan dat onder druk kan komen te staan als schaarse publieke middelen worden ingezet voor arbitrageclaims.

Tussentijdse beslissingen roepen zorgen op

In het voorjaar van 2025 gaf een NAI-tribunaal Shell en ExxonMobil in een tussentijdse uitspraak ruimere toegang tot audits en rapportages over schadeclaims. Dat wekt zorgen over het toezicht en zou de bedrijven – die nog steeds financieel verantwoordelijk zijn voor de aanhoudende schade –  misplaatste invloed kunnen geven op hoe herstelkosten worden berekend en gecontroleerd.

De financiële risico’s zijn aanzienlijk. Een grote arbitrale toewijzing kan publieke middelen wegleiden van broodnodige versterking, compensatie en herstel in de regio. “Shell en ExxonMobil proberen feitelijk geld te ontvangen terwijl Groningers nog altijd op gerechtigheid wachten”, zegt Bart-Jaap Verbeek, senior onderzoeker bij SOMO.

Treaty shopping en juridische druk

ExxonMobil’s gebruik van een Belgische dochtermaatschappij om een ECT-zaak aan te spannen is een schoolvoorbeeld van “treaty shopping” – een strategie waarbij bedrijven juridische claims indienen via vestigingen in landen met gunstige investeringsverdragen. De stap lijkt in strijd te zijn met het EU-recht, en de Nederlandse staat is een procedure gestart in België om de zaak te blokkeren.

ExxonMobil heeft ook voorlopige voorzieningen gevraagd in de ECT-arbitrage. Hoewel het verzoek vertrouwelijk is, wekt het zorgen, zeker gezien eerdere, afgewezen pogingen van ExxonMobil om zijn betalingsverplichtingen op te schorten via Nederlandse rechtbanken. Als dergelijke maatregelen worden toegewezen, zou dat de handhavingscapaciteit van de overheid ernstig kunnen verzwakken.

Ook Shell heeft formeel gedreigd met een ECT-claim, wat de juridische druk op de Nederlandse staat verder opvoert. De parallelle procedures vergroten bovendien het risico op dubbele claims, waarbij dezelfde claims mogelijk via verschillende routes worden toegekend. 

Dempend effect op toekomstig klimaat- en energiebeleid

De arbitragezaken rondom Groningen werpen hun schaduw vooruit. SOMO waarschuwt dat de politieke en financiële risico’s rond deze procedures de overheid kunnen weerhouden van ingrijpen bij andere gasprojecten. Voorbeelden hiervan zijn Warffum, of onder het UNESCO-beschermde Waddengebied – beide gevoelige gebieden als het gaat om seismische activiteit en kwetsbare natuur.

“Het gaat hier niet alleen om Groningen. ISDS geeft fossiele bedrijven een machtig middel om klimaatbeleid te vertragen, regulering te blokkeren en verantwoordelijkheid te ontlopen. Het is een wereldwijd probleem met lokale gevolgen.” Bart-Jaap Verbeek.

Keerpunt voor Nederland?

Het rapport wijst erop dat Nederland, ooit een voorvechter van ISDS, nu zelf slachtoffer is van het systeem dat het hielp opbouwen. SOMO roept de overheid op om hierin het voortouw te nemen en:

• De resterende 69 bilaterale investeringsverdragen met ISDS-bepalingen te beëindigen;
• ISDS te weren uit toekomstige handels- en investeringsverdragen;
• Zich in te zetten om de zogenaamde sunset-clausule van het Energiehandvestverdrag te neutraliseren, om toekomstige claims na opzegging van het verdrag te voorkomen;
• En geschillen van publiek belang onder te brengen bij de reguliere rechter in plaats van in besloten arbitrage.

Een bredere waarschuwing

De Groningen-zaak is een waarschuwing voor landen die werk maken van het uitfaseren van fossiele brandstoffen. Terwijl overheden beleid invoeren om milieuvervuiling tegen te gaan en klimaatdoelen te halen, zetten fossiele bedrijven ISDS in eigen belang in als wapen om die inspanningen te blokkeren.

Door bedrijven in staat te stellen overheidsbeleid aan te vechten in geheime tribunalen, verschuift ISDS de kosten van de energietransitie van de veroorzakers naar de samenleving – inclusief de gemeenschappen die het zwaarst zijn getroffen door de winning van fossiele brandstoffen.

Zonder fundamentele hervorming blijft ISDS een krachtig middel waarmee fossiele bedrijven klimaatmaatregelen kunnen ondermijnen, overheden kunnen intimideren, en gerechtigheid voor gedupeerde bewoners kunnen verhinderen.